हेपाटाइटिस: तपाईंको कलेजोभित्र लुकेको युद्ध र जान्नै पर्ने मुख्य कुराहरू

हाम्रो शरीरको सबैभन्दा व्यस्त 'इन्जिन' हो—कलेजो। यसले मेटाबोलिजमदेखि रगतको शुद्धीकरणसम्मका सयौँ कामहरू चुपचाप गरिरहेको हुन्छ। तर, कहिलेकाहीँ केही सूक्ष्म भाइरसहरूले यो शान्त अङ्गलाई युद्धमैदानमा परिणत गरिदिन्छन्। जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणले 'हेपाटाइटिस' भन्नुको अर्थ कलेजोमा आउने जलन (Inflammation) हो। यो लेखमा हामी कलेजोभित्र चल्ने सूक्ष्म लडाईं, यसका ५ विभिन्न भाइरल प्रकारहरू र यसले निम्त्याउने जटिलताहरूबारे एक विशेषज्ञको नजरबाट चर्चा गर्नेछौँ।

जब आफ्नै प्रतिरक्षा प्रणाली 'शत्रु' बन्छ

भाइरल हेपाटाइटिसमा कलेजोमा हुने क्षति प्रत्यक्ष रूपमा भाइरसले मात्र गर्दैन; बरु यो हाम्रो आफ्नै प्रतिरक्षा प्रणालीको 'ओभर-रियाक्सन' को परिणाम हो। जब भाइरस कलेजोको कोष (Hepatocyte) भित्र पस्छ, ती कोषहरूले आफ्नो सतहमा रहेका अणुहरूमार्फत असामान्य प्रोटिनहरू प्रदर्शन गर्न थाल्छन्।

हाम्रो शरीरका प्रतिरक्षक कोषहरूले यी संक्रमित कोषहरूलाई चिन्छन् र तिनलाई नष्ट गर्न थाल्छन्। यो प्रक्रियालाई 'साइटोटोक्सिक किलिङ' भनिन्छ। यस क्रममा कलेजोका कोषहरू 'एपोटोटिस' (Apoptosis) प्रक्रियाबाट मर्छन्, जसलाई हिस्टोलोजीमा 'काउन्सिलम्यान बडीज' (Councilman bodies) भनिन्छ।

"This cytotoxic killing of the hepatocytes is the main mechanism behind inflammation of the liver and eventually liver damage in viral hepatitis."

यसरी कलेजो क्षतिग्रस्त हुँदा रगतमा 'ट्रान्सअमिनेज' इन्जाइमहरू (ALT र AST) चुहिन थाल्छन्। भाइरल हेपाटाइटिसको एउटा मुख्य विशेषता के हो भने, यसमा ALT को मात्रा AST भन्दा धेरै हुन्छ र निको हुने क्रममा ALT नै सबैभन्दा ढिलो सामान्य अवस्थामा फर्कन्छ।

हेपाटाइटिस A र E: खानपानको जोखिम

हेपाटाइटिस A (HAV) र हेपाटाइटिस E (HEV) दुवै दूषित खाना वा पानीको माध्यमबाट (Fecal-oral route) सर्छन्। यी प्रायः 'एक्युट' वा अल्पकालीन प्रकृतिका हुन्छन्।

यद्यपि, हेपाटाइटिस E गर्भवती महिलाहरूका लागि अत्यन्त घातक मानिन्छ। यसले कलेजोलाई अचानक र पूर्ण रूपमा फेल गराउन सक्छ, जसलाई चिकित्सा भाषामा 'एक्युट लिभर फेलिएर' (Acute liver failure) वा 'फल्मिनेन्ट हेपाटाइटिस' भनिन्छ। HAV का लागि खोप उपलब्ध भए तापनि HEV का लागि खोपको सहज उपलब्धता नभएकाले सावधानी नै बचावटको एक मात्र उपाय हो।

हेपाटाइटिस B: कलेजोको युद्ध: 'सुपरभिलेन' विरुद्ध 'सुपरहिरो'

हेपाटाइटिस B (HBV) को संक्रमण र यसको 'सेरोलोजी' बुझ्न एउटा रोचक रूपक प्रयोग गरौँ:

• सुपरभिलेन (HBsAg): यो भाइरसको सतहमा हुने एन्टिजेन हो, जुन संक्रमणको पहिलो संकेत हो।
• प्रहरी (IgM Core Antibody): यो संक्रमणको सुरुमा देखिने प्रतिरक्षा शक्ति हो, जसले भाइरसको भित्री भाग (Core) सँग लड्छ।
• सुपरहिरो (IgG Surface Antibody): यो त्यो वास्तविक विजेता एन्टिबडी हो जसले भाइरसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्छ र भविष्यका लागि सुरक्षा दिन्छ।

यहाँ एउटा रहस्यमयी 'विन्डो पिरियड' (Window period) हुन्छ, जहाँ रगतमा न त 'सुपरभिलेन' (HBsAg) भेटिन्छ, न त 'सुपरहिरो' (Surface IgG)। यस्तो बेला केवल 'प्रहरी' (IgM Core Antibody) को उपस्थितिले मात्र संक्रमण भएको पुष्टि गर्छ। यदि ६ महिनासम्म पनि 'सुपरहिरो' (Surface IgG) विकसित भएन भने, संक्रमण 'क्रोनिक' भएको मानिन्छ। याद राख्नुहोस्, 'कोर एन्टिबडी' (Core IgG) हुनुको अर्थ शरीर सुरक्षित छ भन्ने होइन; सुरक्षाका लागि 'सर्फेस एन्टिबडी' (Surface IgG) नै अनिवार्य छ।

हेपाटाइटिस C: रगतबाट सर्ने 'मौन' संक्रमण

हेपाटाइटिस C (HCV) मुख्यतया संक्रमित रगतको माध्यमबाट (सुईको साझा प्रयोग, रक्तक्षेपण (blood transfusion), असुरक्षित यौनसम्पर्क वा सुत्केरीको समयमा) सर्छ। यसको एउटा खतरनाक पक्ष के छ भने, यो धेरैजसो अवस्थामा 'क्रोनिक' वा दीर्घकालीन संक्रमणमा परिणत हुन्छ।

यसको निदानका लागि प्रारम्भिक रूपमा एन्टिबडी परीक्षण गरिए तापनि, संक्रमणको वास्तविक अवस्था र भाइरसको मात्रा थाहा पाउन 'HCV RNA PCR' परीक्षणलाई 'गोल्ड स्ट्याण्डर्ड' मानिन्छ। यो प्रविधिले संक्रमण भएको १-२ हप्ताभित्रै भाइरस पत्ता लगाउन सक्छ।

हेपाटाइटिस D: अर्को भाइरसमा आश्रित परजीवी

हेपाटाइटिस D (HDV) एक 'अपूर्ण' भाइरस हो, जसलाई संक्रमण फैलाउन अनिवार्य रूपमा हेपाटाइटिस B को साथ चाहिन्छ।

• को-इन्फेक्सन (Co-infection): जब B र D दुवैले एकैसाथ आक्रमण गर्छन्।
• सुपर-इन्फेक्सन (Superinfection): जब पहिलेदेखि नै HBV संक्रमित व्यक्तिलाई पछि HDV ले आक्रमण गर्छ। यो अवस्था अत्यधिक गम्भीर र खतरनाक हुन्छ।

निष्कर्ष र कलेजोको सुरक्षा

भाइरल हेपाटाइटिस ६ महिनाभन्दा कम रहे 'एक्युट' र सोभन्दा बढी रहे 'क्रोनिक' मानिन्छ। दीर्घकालीन हेपाटाइटिस (विशेष गरी B र C) ले कालान्तरमा कलेजो खुम्चिने (Cirrhosis) र कलेजोको क्यान्सर (Hepatocellular carcinoma) जस्ता प्राणघातक अवस्था निम्त्याउन सक्छ।

सौभाग्यवश, हेपाटाइटिस A र B विरुद्ध प्रभावकारी खोप उपलब्ध छ, जसले तपाईंलाई सिधै 'सुपरहिरो' एन्टिबडी प्रदान गर्छ। स्वस्थ खानपान, रगतको सुरक्षित आदानप्रदान र समयमै खोप लगाउनु नै कलेजो बचाउने उत्तम उपाय हुन्।

तपाईंको कलेजोले शरीरका लागि निरन्तर काम गरिरहेको छ। के तपाईंले आफ्नो कलेजोको सुरक्षाका लागि आवश्यक सावधानी अपनाउनुभएको छ?