हेपाटाइटिस: आउनुहोस्, यसलाई बुझौँ — आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यबारे जान्नैपर्ने कुरा

विश्व हेपाटाइटिस दिवस | जुलाई २८

हेपाटाइटिस भन्ने शब्द हामीमध्ये धेरैले सुनेका छौँ। तर, हामीलाई यसको बारेमा वास्तवमै कति थाहा छ?

हेपाटाइटिस के हो?
यो कसरी सर्छ?
के हेपाटाइटिस हुँदा सधैँ लक्षण देखिन्छ?
यसबाट बच्न सकिन्छ?
यसको उपचार सम्भव छ?

यी र यस्ता धेरै प्रश्नहरू अझै पनि धेरै मानिसहरूका लागि अन्योलको विषय छन्।

यस वर्षको विश्व हेपाटाइटिस दिवसको मूल नाराअनुसार, “हेपाटाइटिस: आउनुहोस्, यसलाई बुझौँ”, हामी हेपाटाइटिसका आधारभूत कुराहरूलाई सरल रूपमा बुझौँ, ताकि हामी आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन सकौँ र आवश्यक परेको अवस्थामा समयमै स्वास्थ्य सेवा लिन सकौँ।

हेपाटाइटिस भनेको के हो?

हेपाटाइटिस भन्नाले सामान्यतया कलेजोमा हुने सूजन वा संक्रमणलाई बुझिन्छ।

कलेजो हाम्रो शरीरको अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो। यसले शरीरमा विभिन्न पोषक तत्वको प्रशोधन गर्ने, रगतबाट हानिकारक पदार्थ हटाउने, शरीरका लागि आवश्यक प्रोटिन उत्पादन गर्ने लगायतका धेरै महत्वपूर्ण काम गर्छ।

हेपाटाइटिस विभिन्न कारणले हुन सक्छ। भाइरसको संक्रमण, अत्यधिक मदिरा सेवन, केही औषधि, प्रतिरक्षा प्रणालीसम्बन्धी समस्या तथा अन्य रोगहरू यसका कारण हुन सक्छन्।

भाइरसका कारण हुने हेपाटाइटिसमध्ये हेपाटाइटिस बी र हेपाटाइटिस सी विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छन्।

हेपाटाइटिस बी र सी किन महत्वपूर्ण छन्?

हेपाटाइटिस बी र सीले लामो समयसम्म कलेजोमा असर गर्न सक्छन्।

कतिपय अवस्थामा दीर्घकालीन संक्रमणले समयसँगै:

• कलेजोमा फाइब्रोसिस (दाग वा कडापन)

• कलेजोको सिरोसिस

• कलेजो फेल हुने अवस्था

• कलेजोको क्यान्सर

जस्ता गम्भीर जटिलता निम्त्याउन सक्छ।

तर, समयमै पहिचान र उचित उपचार तथा नियमित निगरानीले ठूलो फरक पार्न सक्छ।

धेरै मानिसहरू उचित उपचार, निगरानी र जीवनशैलीमा ध्यान दिएर हेपाटाइटिससँगै स्वस्थ र सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्।

के लक्षण नदेखिए पनि हेपाटाइटिस हुन सक्छ?

हो, हुन सक्छ।

हेपाटाइटिसबारे जान्नैपर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यही हो।

विशेषगरी हेपाटाइटिस बी वा सी भएका कतिपय व्यक्तिमा सुरुका चरणमा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्छ। व्यक्ति पूर्ण रूपमा स्वस्थ महसुस गरिरहेको हुन सक्छ, तर संक्रमणले कलेजोमा असर गरिरहेको हुन सक्छ।

लक्षण देखिएमा यसमा निम्न समस्या हुन सक्छन्:

• अत्यधिक थकान

• भोक कम लाग्नु

• वाकवाकी लाग्नु

• पेटमा असहजता वा दुखाइ

• पिसाबको रङ गाढा हुनु

• आँखा वा छाला पहेँलो हुनु (जन्डिस)

तर, लक्षण नदेखिनु भनेको कलेजो पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भन्ने ग्यारेन्टी होइन।

त्यसैले, हेपाटाइटिसको जोखिममा रहेका वा संक्रमणको सम्भावित सम्पर्कमा आएका व्यक्तिका लागि आवश्यकताअनुसार परीक्षण र चिकित्सकीय परामर्श महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

हेपाटाइटिस कसरी सर्छ?

हेपाटाइटिसको संक्रमण कुन प्रकारको हो भन्ने आधारमा यसको फैलिने तरिका फरक हुन्छ।

हेपाटाइटिस बी संक्रमित रगत तथा शरीरका केही तरल पदार्थबाट सर्न सक्छ। संक्रमित आमाबाट बच्चामा सुत्केरी हुने क्रममा, असुरक्षित यौन सम्पर्कबाट तथा संक्रमित रगत वा दूषित सुई तथा उपकरणको सम्पर्कबाट संक्रमण हुन सक्छ।

हेपाटाइटिस सी मुख्यतया संक्रमित रगतको सम्पर्कबाट सर्छ। दूषित सुई वा उपकरणको प्रयोग, असुरक्षित चिकित्सा प्रक्रिया तथा संक्रमित रगतको सम्पर्कबाट संक्रमण हुन सक्छ।

तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ:

हेपाटाइटिस बी र सी सामान्य दैनिक सम्पर्कबाट सर्दैनन्।

हात मिलाउँदा, अँगालो हाल्दा वा सँगै बसेर खाना खाँदा हेपाटाइटिस बी वा सी सर्दैन।

हेपाटाइटिस कसरी सर्छ भन्ने सही जानकारीले आफूलाई सुरक्षित राख्न मात्र होइन, हेपाटाइटिस भएका व्यक्तिप्रति हुने अनावश्यक डर र भेदभाव कम गर्न पनि मद्दत गर्छ।

के हेपाटाइटिसबाट बच्न सकिन्छ?

धेरै अवस्थामा, बच्न सकिन्छ।

हेपाटाइटिस बी विरुद्धको खोप उपलब्ध छ। हेपाटाइटिस बीबाट बच्ने प्रभावकारी उपायमध्ये खोप पनि एक हो।

यसका साथै:

• सुरक्षित सुई तथा चिकित्सा उपकरणको प्रयोग गर्ने

• रगतको सम्पर्कबाट बच्ने

• सुरक्षित स्थानमा मात्र ट्याटु तथा पियर्सिङ गर्ने

• सुई वा रगतको सम्पर्कमा आउने उपकरण अरूसँग साझा नगर्ने

• सुरक्षित यौन व्यवहार अपनाउने

• चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खोप तथा आवश्यक परीक्षण गर्ने

जस्ता उपायले संक्रमणको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

हालसम्म हेपाटाइटिस सी विरुद्धको खोप उपलब्ध छैन, तर प्रभावकारी आधुनिक औषधिको माध्यमबाट धेरै अवस्थामा हेपाटाइटिस सी पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ।

के हेपाटाइटिसको उपचार सम्भव छ?

हो, तर उपचार हेपाटाइटिसको प्रकार र कारणमा निर्भर गर्छ।

हेपाटाइटिसको केही प्रकार आफैँ निको हुन सक्छन् भने दीर्घकालीन हेपाटाइटिस बी भएका व्यक्तिलाई नियमित निगरानी र केही अवस्थामा एन्टिभाइरल औषधिको आवश्यकता पर्न सक्छ।

हेपाटाइटिस सी भने आधुनिक एन्टिभाइरल औषधिको प्रयोगबाट धेरैजसो अवस्थामा पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ।

त्यसैले सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो—आफ्नो अवस्था थाहा पाउनु र सही चिकित्सकीय मूल्याङ्कन गराउनु।

चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार रगत परीक्षण तथा कलेजोको अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्न अन्य परीक्षणहरू सिफारिस गर्न सक्छन्। कलेजोमा भएको फाइब्रोसिस वा कलेजोको कडापनको अवस्था बुझ्न FibroScan जस्ता गैर-आक्रामक परीक्षण पनि उपयोगी हुन सक्छन्।

कसले हेपाटाइटिसको परीक्षणबारे विचार गर्नुपर्छ?

निम्न अवस्थाका व्यक्तिहरूले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार हेपाटाइटिस परीक्षणबारे विचार गर्न सक्छन्:

• परिवारका कुनै सदस्यमा हेपाटाइटिस बी भएको इतिहास

• संक्रमित रगतको सम्पर्कमा आएको सम्भावना

• असुरक्षित सुई वा चिकित्सा प्रक्रियाको इतिहास

• विगतमा रगत चढाइएको इतिहास, विशेषगरी रगत परीक्षणको सुरक्षा सुनिश्चित नभएको अवस्थामा

• असुरक्षित तरिकाले ट्याटु वा पियर्सिङ गरिएको अवस्था

• चिकित्सकले पहिचान गरेका अन्य जोखिमहरू

• कलेजोसम्बन्धी समस्या वा रगत परीक्षणमा कलेजोको रिपोर्ट असामान्य देखिएको अवस्था

आफूलाई परीक्षण आवश्यक छ कि छैन भन्ने विषयमा अन्योल छ भने स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु नै सबैभन्दा राम्रो सुरुवात हो।

हेपाटाइटिसबारे गलत धारणालाई पनि तोडौँ

हेपाटाइटिसविरुद्धको लडाइँमा भाइरस मात्र चुनौती होइन—गलत जानकारी र भ्रम पनि ठूलो चुनौती हो।

कसैलाई हेरेर मात्र उसलाई हेपाटाइटिस छ वा छैन भनेर थाहा पाउन सकिँदैन। हेपाटाइटिस भएका व्यक्ति बाहिरबाट पूर्ण रूपमा स्वस्थ देखिन सक्छन्।

त्यसैगरी, हेपाटाइटिसको निदान हुँदैमा डराउनुपर्ने वा जीवन नै समाप्त भएको भन्ने होइन। उचित चिकित्सकीय परामर्श, नियमित निगरानी, रोकथाम र आवश्यक उपचारबाट हेपाटाइटिस भएका धेरै मानिसहरूले स्वस्थ र सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्।

त्यसैले, सबैभन्दा पहिले आवश्यक छ—सही जानकारी।

यस विश्व हेपाटाइटिस दिवसमा, आउनुहोस् हेपाटाइटिसलाई बुझौँ

हेपाटाइटिस जटिल विषय जस्तो लाग्न सक्छ। तर, यसको बारेमा सचेत हुने सन्देश सरल छ:

सही जानकारी लिनुहोस्।
आफ्नो जोखिम बुझ्नुहोस्।
आवश्यक परे परीक्षण गर्नुहोस्।
आफू र आफ्नो परिवारलाई सुरक्षित राख्नुहोस्।
समस्या वा शंका भए चिकित्सकीय परामर्श लिनुहोस्।

लक्षण देखिएपछि मात्र आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यबारे सोच्ने होइन। आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन आजैदेखि सुरु गरौँ।

यस विश्व हेपाटाइटिस दिवसमा, आउनुहोस्—
भ्रम तोडौँ। डर हटाऔँ। सचेतना फैलाऔँ।

हेपाटाइटिस: आउनुहोस्, यसलाई बुझौँ।

तपाईंको कलेजोको स्वास्थ्य महत्वपूर्ण छ।

Liver & Digestive Disease Center (LDDC)
नयाँ बानेश्वर, काठमाडौं
कलेजो तथा पाचनसम्बन्धी रोगको विशेषज्ञ सेवा।

यदि तपाईंलाई हेपाटाइटिस वा आफ्नो कलेजोको स्वास्थ्यबारे कुनै चिन्ता छ भने, व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था र आवश्यक परीक्षणका लागि योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुहोस्।

FAQ-

हेपाटाइटिस भनेको के हो?

हेपाटाइटिस भनेको कलेजोमा हुने सूजन वा संक्रमण हो। यो भाइरसको संक्रमणलगायत विभिन्न कारणले हुन सक्छ।

हेपाटाइटिस बी र सी कसरी सर्छ?

हेपाटाइटिस बी संक्रमित रगत तथा शरीरका केही तरल पदार्थबाट सर्न सक्छ। हेपाटाइटिस सी मुख्यतया संक्रमित रगतको सम्पर्कबाट सर्छ।

के हेपाटाइटिस बी र सी सामान्य सम्पर्कबाट सर्छ?

होइन। हात मिलाउने, अँगालो हाल्ने वा सँगै बसेर खाना खाने जस्ता सामान्य दैनिक सम्पर्कबाट हेपाटाइटिस बी र सी सर्दैनन्।

हेपाटाइटिसका लक्षणहरू के हुन्?

थकान, भोक कम लाग्नु, वाकवाकी, पेटमा असहजता, गाढा पिसाब र जन्डिसजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। तर कतिपय व्यक्तिमा लामो समयसम्म कुनै लक्षण नदेखिन पनि सक्छ।

के हेपाटाइटिस बी निको हुन्छ?

दीर्घकालीन हेपाटाइटिस बीको व्यवस्थापन व्यक्तिको अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ। केही व्यक्तिलाई नियमित निगरानी र केही अवस्थामा एन्टिभाइरल उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

के हेपाटाइटिस सी निको हुन्छ?

हो। आधुनिक प्रत्यक्ष-अभिनय गर्ने एन्टिभाइरल औषधिहरूको प्रयोगबाट धेरैजसो अवस्थामा हेपाटाइटिस सी निको पार्न सकिन्छ।

हेपाटाइटिस बीबाट कसरी बच्न सकिन्छ?

हेपाटाइटिस बीबाट बच्ने प्रमुख उपायमध्ये खोप महत्वपूर्ण हो। सुरक्षित चिकित्सा प्रक्रिया र संक्रमित रगत तथा शरीरका तरल पदार्थको सम्पर्कबाट बच्नु पनि आवश्यक छ।

हेपाटाइटिसको परीक्षण कहाँ गर्न सकिन्छ?

हेपाटाइटिसको परीक्षण तथा कलेजोको स्वास्थ्यसम्बन्धी मूल्याङ्कनका लागि स्वास्थ्य संस्थामा चिकित्सकीय परामर्श लिन सकिन्छ। आवश्यकताअनुसार रगत परीक्षण तथा कलेजोको अवस्थाको थप मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।